مسئولیت مدنی و کیفری تصادم در دریا
اساسا تقصیر پایه مسئولیت است ولی تمام قصور قابل تعقیب نیستند. در حقوق دریایی تقصیری قابل تعقیب است که از لحاظ حقوقی موجب ورود خسارت شده باشد یا در ایجاد خسارت سهیم باشد.
با توجه به مطالب فوق میتوان گفت که در حقوق دریایی برای ایجاد مسئولیت تحقق سه شرط ضروری است:
- تقصیر.
- خسارت.
- رابطه علیت بین تقصیر و خسارت.
با احراز شرایط فوق خسارت دیده حق مطالبه زیان وارده را خواهد داشت مگر اینکه اثبات شود تصادم ناشی از حوادث غیر مترقبه و یا ناشی از قوه قهریه باشد و یا علل تصادم مورد تردید باشد که در این صورت حق چنین مطالبهای ساقط خواهد شد. در این خصوص ماده 163 قانون دریایی ایران صراحت دارد که اگر تصادم ناشی از حوادث غیر مترقبه و قوه قهریه باشد و یا علت تصادم مورد تردید باشد خسارت دیده حق مطالبه زیان وارده را ندارد ولو آنکه کشتیها یا یکی از آنها حین تصادم در لنگر باشد.
مبانی حقوقی مسئولیت ناشی از تصادم دریایی
به هر حال در مواردی که مسئولیت جبران خسارت موفق میشود:
مالک کشتی ملزم به جبران خسارت وارده خواهد بود. در این مورد ماده 69 قانون دریایی ایران مقرر میدارد که مالک کشتی شخصا مسئول اعمال و تعهدات قصور و خطاهای خود و نیز مسئول عملیات فرمانده و قراردادهایی است که وی ضمن انجام وظایف خود منعقد میکند. مالک کشتی همچنین مسئول عملیات کارکنان کشتی و مأموران مجازی که از طرف او به خدمت در کشتی گمارده شدهاند خواهند بود. بنابراین براساس این اصل کلی که در نظامهای مختلف حقوقی پذیرفته شده است صرف ایجاد خسارت ناشی از تقصیر و بی مبالاتی کارکنان کشتی که بین آنها و مالک رابطه استخدامی وجود دارد موجب تحقق مسئولیت مالک کشتی شده و لازم نیست که خود مالک مرتکب تقصیر یا بی مبالاتی شود.
اما قسمت اخیر ماده 168 قانون دریایی ظاهرا برخلاف این اصل مقرر میدارد:
فرمانده در صورتی مسئول است که مرتکب غفلت یا خطایی شده باشد. البته اشخاص ثالث به مالک را رجوع میکنند و مسئولیت فرمانده امری داخلی است که در روابط بین مالک و فرمانده قابلیت اعمال دارد.
از لحاظ حقوقی تصادم در دریا غالبا موجبات اعمال قواعد حاکم بر تصادم و ملاحظه موارد بی احتیاطی را به همان نحوی که در خصوص تصادف خودروها در جادهها صورت میگیرد فراهم مینماید. تصادمات در دریا به معنای برخورد فیزیکی کشتیها با یکدیگر در دریا است. در این خصوص وظیفه رعایت احتیاط و مراقبتهای لازم به ندرت مورد اختلاف است است و بلکه از لحاظ حقوقی امری نهادینه است. آنچه که مشکل آفرین است احراز این مسئله است که آیا این وظیفه (رعایت احتیاط و مراقبتهای لازم) نقض شده و اینکه اگر هر دو کشتی مقصر شناخته شوند چگونه مسئولیت هر یک احراز گردد و نیز چه خسارتی باید پرداخت شود.
مسئولیت کیفری تصادم در دریا
همانطور که در اثر برخورد دو وسیله نقلیه زمینی ممکن است جرمی اتفاق بیفتد و نتیجتا برای راننده مقصر مسئولیت کیفری پیامد داشته باشد؛ در امر دریا پیمایی نیز این قاعده صادق است. قانون دریایی ایران در خصوص مسئولیت مالکین کشتیها ترجمه قرارداد بین المللی 1910 مربوط به مسئولیت مالکهای کشتی ناشی از تصادم کشتیها است. در این قانون موضوعات مربوط به مسئولیت حقوقی مالکان کشتی مورد بحث و بررسی قرار گرفته ولی در خصوص مسئولیت کیفری موضوع به سکوت برگزار شده و بنابراین در این مورد باید به احکام عمومی مراجعه کرد. مسئولیت کشتی مقصر برحسب قانون کشوری که صلاحیت رسیدگی به دعوی تصادم را دارد تعیین میشود. محل تصادم تعیین کننده دادگاه صالح به رسیدگی موضوع تصادم است.
سوالات متداول درمورد مسئولیت مدنی و کیفری تصادم در دریا
مسئولیت مدنی در تصادم دریایی چیست؟
مسئولیت مدنی در تصادم دریایی به معنای الزام مالک کشتی به جبران خسارت وارده به دیگران است، مشروط بر تحقق سه شرط: تقصیر، خسارت و رابطه علیت بین تقصیر و خسارت.
چه شرایطی برای تحقق مسئولیت مدنی لازم است؟
برای تحقق مسئولیت مدنی در تصادم دریایی باید سه شرط احراز شود: ۱) تقصیر ۲) وقوع خسارت ۳) رابطه علیت بین تقصیر و خسارت.
آیا مالک کشتی باید خود مرتکب تقصیر شود؟
خیر، مالک کشتی مسئول اعمال و بیمبالاتی کارکنان و مأموران کشتی است حتی اگر خود مرتکب خطا نشده باشد. مسئولیت مالک بر اساس رابطه استخدامی کارکنان و اعمال آنها تعیین میشود.
تفاوت مسئولیت مدنی و کیفری در تصادم دریایی چیست؟
مسئولیت مدنی مربوط به جبران خسارت وارده به دیگران است، در حالی که مسئولیت کیفری به جرایم ناشی از تصادم و پیگرد قانونی فرد یا مالک کشتی مرتبط میشود. مسئولیت کیفری اغلب بر اساس قوانین عمومی و کشور محل تصادم تعیین میگردد.
مسئولیت فرمانده کشتی چگونه تعیین میشود؟
فرمانده کشتی فقط در صورتی مسئول است که خود مرتکب غفلت یا خطا شده باشد. مسئولیت کیفری و مدنی به مالک کشتی قابل رجوع است، اما مسئولیت داخلی فرمانده صرفاً در روابط میان مالک و فرمانده اعمال میشود.
چه مواردی موجب سلب مسئولیت مدنی میشوند؟
اگر تصادم ناشی از حوادث غیرمترقبه یا قوه قهریه باشد و یا علت تصادم نامعلوم باشد، خسارت دیده حق مطالبه زیان وارده را ندارد.
اگه دو تا کشتی تو دریا با هم برخورد کنن مقصر بودن چطور ثابت میشه؟
مبنای تشخیص مسئولیت بررسی تقصیر و رعایت نکردن احتیاطهای لازم است و دادگاه با نظر کارشناسی علت حادثه را مشخص میکند.
مالک کشتی همیشه باید خودش خطا کرده باشه تا مسئول بشه؟
خیر حتی اگر کارکنان یا فرمانده کشتی مرتکب تقصیر شوند مالک به دلیل رابطه استخدامی مسئول جبران خسارت است.
مسئولیت فرمانده کشتی در تصادم چه تفاوتی با مالک داره؟
فرمانده فقط در صورت ارتکاب غفلت یا خطا مسئول است اما اشخاص ثالث برای جبران خسارت به مالک کشتی رجوع میکنند.
اگه هر دو کشتی مقصر باشن تکلیف خسارت چیه؟
در این حالت مسئولیت به نسبت میزان تقصیر هر کشتی تقسیم و هر یک موظف به پرداخت سهم مربوط به خود خواهد بود.
اگه برخورد کشتی به خاطر طوفان یا قوه قهریه باشه مسئولیتی هست؟
در صورت وقوع حوادث غیر مترقبه یا قوه قهریه خسارتی متوجه کشتیها و مالکان نمیشود و حق مطالبه زیان ساقط خواهد شد.
مسئولیت مدنی و کیفری در تصادم دریایی چه فرقی داره؟
مسئولیت مدنی مربوط به جبران خسارت مالی است اما مسئولیت کیفری زمانی مطرح میشود که عمل فرمانده یا کارکنان وصف مجرمانه داشته باشد.
محل تصادم چه تاثیری در رسیدگی دادگاه داره؟
محل وقوع تصادم تعیین کننده صلاحیت دادگاه رسیدگی کننده است و قانون همان کشور اعمال میشود.
آیا مالک کشتی میتونه بعد از پرداخت خسارت از فرمانده مطالبه کنه؟
بله مسئولیت فرمانده امری داخلی است و مالک پس از جبران خسارت میتواند در روابط داخلی علیه فرمانده اقدام کند.
تصادم در دریا از نظر حقوقی مثل تصادف خودرو در خشکی حساب میشه؟
بله قواعد کلی مشابه است و مبنای آن بررسی تقصیر و بی احتیاطی در هدایت وسیله نقلیه است.
اگر علت برخورد مشخص نشه خسارت به چه صورت جبران میشه؟
در صورتی که علت تصادم مورد تردید باشد هیچ یک از طرفین حق مطالبه خسارت نخواهند داشت.