شرط فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی

راهنمای شرط فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی

حمل‌ونقل بین‌المللی کالا با مجموعه‌ای از ریسک‌های حقوقی، عملیاتی و اقتصادی همراه است. بسته‌شدن مرزها، وقوع جنگ، تحریم‌های جدید، بلایای طبیعی، اعتصاب‌های گسترده، محدودیت‌های دولتی و اختلال در مسیرهای ترانزیتی ممکن است اجرای تعهدات قراردادی را با مشکل مواجه کنند. در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که میان صاحب کالا، شرکت حمل‌ونقل، متصدی حمل و سایر اشخاص دخیل در زنجیره تأمین مطرح می‌شود، شرط فورس ماژور یا قوه قاهره است.

شرط فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی مشخص می‌کند که اگر حادثه‌ای خارج از کنترل طرفین مانع اجرای تعهدات شود، مسئولیت هر یک از طرفین چگونه تعیین خواهد شد. بااین‌حال، صرف وقوع یک حادثه غیرمنتظره به معنای معافیت خودکار از مسئولیت نیست. نوع حادثه، ارتباط مستقیم آن با عدم اجرای تعهد، مفاد قرارداد، قانون حاکم و مقررات کنوانسیون‌های بین‌المللی در تعیین آثار حقوقی فورس ماژور نقش دارند. در این نوشته، مفهوم فورس ماژور، شرایط استناد به آن، مصادیق رایج در حمل‌ونقل بین‌المللی و آثار حقوقی این شرط در قراردادهای حمل جاده‌ای، دریایی و هوایی را بررسی می‌کنیم.

فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی چیست؟

فورس ماژور اصطلاحی حقوقی برای اشاره به حوادثی است که خارج از کنترل متعارف طرف قرارداد رخ می‌دهند و ممکن است اجرای تمام یا بخشی از تعهدات قراردادی را غیرممکن کنند. این مفهوم در حقوق فارسی معمولا با عنوان قوه قاهره شناخته می‌شود. در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی، فورس ماژور می‌تواند به حادثه‌ای اشاره داشته باشد که مانع دریافت کالا، بارگیری، حرکت وسیله نقلیه، عبور از مرز، تخلیه یا تحویل محموله در مقصد می‌شود.

برای مثال، اگر در جریان حمل زمینی بین دو کشور، وقوع جنگ باعث بسته‌شدن مسیر اصلی و ممنوعیت عبور کامیون‌ها شود، شرکت حمل‌ونقل ممکن است با استناد به شرط فورس ماژور درخواست تعلیق یا تعدیل تعهدات خود را مطرح کند. در چنین وضعیتی، باید بررسی شود که آیا جنگ و محدودیت ایجادشده در قرارداد به‌عنوان مصداق فورس ماژور شناخته شده‌اند و آیا واقعا مانع اجرای تعهد موردنظر شده‌اند یا خیر.

نکته مهم این است که فورس ماژور در قراردادهای بین‌المللی تعریف یکسان و جهان‌شمولی ندارد. آثار آن ممکن است بر اساس قانون حاکم بر قرارداد، کنوانسیون مربوط به شیوه حمل و متن شرط توافق‌شده میان طرفین متفاوت باشد. بنابراین، درج عبارت کلی حوادث غیرمترقبه در قرارداد به‌تنهایی برای تعیین تمام آثار حقوقی کافی نیست.

شرایط لازم برای استناد به فورس ماژور

برای اینکه یکی از طرفین بتواند به شرط فورس ماژور استناد کند، معمولا باید چند شرط اساسی احراز شود. جزئیات این شرایط به متن قرارداد و قانون حاکم بستگی دارد، اما در رویه قراردادی بین‌المللی، موارد زیر اهمیت زیادی دارند:

• خارج از کنترل بودن حادثه: حادثه باید خارج از کنترل متعارف طرفی باشد که به فورس ماژور استناد می‌کند. برای مثال، وقوع زلزله شدید یا بسته‌شدن ناگهانی مرز به دستور دولت می‌تواند واجد این ویژگی باشد. در مقابل، مشکلاتی مانند کمبود نقدینگی یا ناتوانی شرکت در تأمین کامیون، معمولا به‌خودی‌خود فورس ماژور محسوب نمی‌شوند.
• غیرقابل پیش‌بینی بودن: در بسیاری از قراردادها، پیش‌بینی‌ناپذیری حادثه یکی از شروط استناد به فورس ماژور است. البته باید توجه داشت که این معیار در همه نظام‌های حقوقی و تمام قراردادها با یک تعریف ثابت اعمال نمی‌شود. برای نمونه، اگر طرفین از احتمال وقوع یک محدودیت مشخص آگاه بوده‌اند و با وجود آن قرارداد را منعقد کرده‌اند، امکان استناد به آن محدودیت ممکن است با دشواری مواجه شود.
• غیرقابل اجتناب بودن آثار حادثه: حتی اگر وقوع حادثه خارج از کنترل طرف باشد، باید بررسی شود که آیا می‌توانسته با اقدامات متعارف از پیامدهای آن جلوگیری کند یا خیر. برای مثال، بسته‌شدن یک گذرگاه لزوما به معنای توقف کامل حمل‌ونقل نیست. ممکن است مسیر جایگزینی وجود داشته باشد که با صرف هزینه و زمان متعارف امکان استفاده از آن فراهم باشد.
• وجود رابطه مستقیم میان حادثه و عدم اجرای تعهد: طرف مدعی باید نشان دهد که حادثه فورس ماژور مستقیما باعث عدم اجرا یا تأخیر در انجام تعهد شده است. وقوع هم‌زمان جنگ یا اعتصاب با تأخیر در تحویل کالا به‌تنهایی برای اثبات این رابطه کافی نیست.
• رعایت تشریفات قراردادی: اگر قرارداد برای اعلام فورس ماژور، ارسال اخطار کتبی یا ارائه مدارک مهلت مشخصی تعیین کرده باشد، طرف متأثر باید الزامات مربوط را رعایت کند.

در رویه قراردادی بین‌المللی، اثبات وقوع حادثه، رابطه سببیت، رعایت تعهد اطلاع‌رسانی و انجام اقدامات متعارف برای کاهش آثار حادثه از مهم‌ترین موضوعات بررسی ادعای فورس ماژور هستند.

مهم‌ترین مصادیق فورس ماژور در حمل‌ونقل بین‌المللی

حوادثی که ممکن است در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی به‌عنوان فورس ماژور در نظر گرفته شوند، متنوع هستند. بااین‌حال، هیچ حادثه‌ای صرفا به دلیل قرارگرفتن در یکی از گروه‌های زیر به‌صورت خودکار فورس ماژور محسوب نمی‌شود. ملاک نهایی، متن قرارداد، قانون حاکم و تأثیر واقعی حادثه بر اجرای تعهد است.

• جنگ و درگیری‌های مسلحانه: جنگ، حملات نظامی، ناآرامی‌های گسترده و ناامنی مسیرهای ترانزیتی ممکن است موجب توقف حمل‌ونقل، بسته‌شدن مرزها یا تغییر مسیر کشتی‌ها و هواپیماها شوند.
• بلایای طبیعی: زلزله، سیل، طوفان شدید، آتش‌سوزی گسترده و رانش زمین از جمله حوادثی هستند که ممکن است امکان اجرای قرارداد را مختل کنند.
• محدودیت‌های دولتی و مقررات اضطراری: ممنوعیت عبور کالا، قرنطینه، توقیف دولتی، بسته‌شدن مرزها و محدودیت‌های ناگهانی واردات یا صادرات در برخی شرایط می‌توانند مصداق فورس ماژور باشند.
• اعتصاب و توقف گسترده فعالیت‌ها: اعتصاب کارکنان بندر، گمرک، راه‌آهن یا سایر بخش‌های حیاتی زنجیره حمل‌ونقل ممکن است عملیات بارگیری، تخلیه یا تحویل محموله را متوقف کند. بااین‌حال، باید دامنه اعتصاب و امکان استفاده از خدمات جایگزین بررسی شود.
• همه‌گیری و بحران‌های بهداشتی: شیوع بیماری‌های فراگیر و اعمال محدودیت‌های بهداشتی ممکن است بر عبور کالا، فعالیت بنادر و نیروی انسانی تأثیر بگذارد. در این مورد نیز باید مفاد قرارداد و مقررات دولتی مرتبط بررسی شوند.
• اختلالات گسترده زیرساختی: تخریب پل‌ها، مسدودشدن مسیرهای اصلی، اختلال جدی در شبکه‌های ارتباطی یا ازکارافتادن زیرساخت‌های حیاتی ممکن است در شرایط خاص اجرای تعهدات حمل‌ونقل را غیرممکن کند.

برای جلوگیری از اختلاف، بهتر است مصادیق فورس ماژور در قرارداد با توجه به مسیر حمل، نوع کالا، شیوه حمل و ریسک‌های منطقه‌ای مشخص شوند.

تفاوت فورس ماژور و دشواری اجرای قرارداد

یکی از اختلافات رایج در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی، تشخیص تفاوت میان غیرممکن‌شدن اجرای قرارداد و دشوارتر یا پرهزینه‌ترشدن آن است. فورس ماژور معمولا زمانی مطرح می‌شود که حادثه‌ای واجد شرایط قراردادی، اجرای تعهد را غیرممکن یا به‌طور مؤثر متوقف کند. در مقابل، افزایش هزینه سوخت، بالا رفتن نرخ کرایه، کاهش سود تجاری، تغییر نرخ ارز یا طولانی‌ترشدن مسیر ممکن است اجرای قرارداد را دشوارتر کند، اما لزوما به معنای تحقق فورس ماژور نیست.

برای مثال، فرض کنید یک شرکت حمل‌ونقل متعهد شده است کالایی را از ایران به مقصد یک کشور اروپایی منتقل کند. پس از انعقاد قرارداد، به دلیل محدودیت‌های جدید، مسیر اصلی بسته می‌شود. اگر مسیر جایگزینی وجود داشته باشد و حمل کالا از آن مسیر با هزینه بیشتری امکان‌پذیر باشد، صرف افزایش هزینه ممکن است برای استناد به فورس ماژور کافی نباشد. در چنین شرایطی، بسته به قانون حاکم و متن قرارداد، ممکن است موضوع تعدیل قرارداد، مذاکره مجدد یا تغییر شیوه اجرای تعهد مطرح شود. در برخی نظام‌های حقوقی، مفهوم Hardship یا دشواری اجرای قرارداد برای بررسی چنین وضعیت‌هایی به کار می‌رود. بنابراین، بهتر است در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی، فورس ماژور و دشواری اقتصادی یا عملیاتی اجرای قرارداد به‌صورت جداگانه تعریف شوند.

آثار حقوقی شرط فورس ماژور بر مسئولیت طرفین

وقوع فورس ماژور ممکن است بر مسئولیت قراردادی، زمان اجرای تعهدات و نحوه ادامه همکاری طرفین تأثیر بگذارد. این آثار به نوع حادثه، مدت استمرار آن و مفاد قرارداد بستگی دارند.

• تعلیق تعهدات: اگر حادثه موقتی باشد و پس از برطرف‌شدن آن امکان ادامه حمل‌ونقل وجود داشته باشد، ممکن است تعهدات متأثر از حادثه برای مدت مشخصی به حالت تعلیق درآیند.
• تمدید مهلت تحویل: اگر حادثه باعث تأخیر در حمل کالا شود، ممکن است مهلت تحویل متناسب با مدت تأخیر و آثار قابل اثبات حادثه تمدید شود. البته این موضوع باید با مفاد قرارداد و قواعد مربوط به مسئولیت متصدی حمل هماهنگ باشد.
• معافیت از جبران خسارت: در صورت احراز شرایط قانونی و قراردادی، طرف متأثر ممکن است از پرداخت خسارت ناشی از عدم اجرای تعهد معاف شود. این معافیت لزوما تمام مسئولیت‌های او را از بین نمی‌برد و ممکن است فقط تعهداتی را شامل شود که مستقیما تحت تأثیر حادثه قرار گرفته‌اند.
• حق فسخ یا خاتمه قرارداد: اگر حادثه برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و اجرای قرارداد را غیرممکن سازد، ممکن است مطابق شرط قراردادی یا قانون حاکم، حق خاتمه یا فسخ قرارداد ایجاد شود.
• تعیین تکلیف کالا و هزینه‌ها: هزینه توقف وسیله نقلیه، انبارداری، تخلیه، بارگیری مجدد، تغییر مسیر و نگهداری کالا باید بر اساس قرارداد و مقررات قابل اعمال تعیین شود. شرط فورس ماژور بهتر است درباره نحوه تقسیم این هزینه‌ها نیز حکم روشنی داشته باشد.

در نتیجه، درج شرط فورس ماژور باید به‌گونه‌ای انجام شود که آثار موقت و دائمی حادثه، وضعیت تعهدات طرفین و نحوه خاتمه همکاری را مشخص کند.

فورس ماژور در حمل‌ونقل جاده‌ای، دریایی و هوایی

مقررات مربوط به مسئولیت متصدی حمل در شیوه‌های مختلف حمل‌ونقل بین‌المللی یکسان نیست. به همین دلیل، نمی‌توان آثار فورس ماژور در حمل جاده‌ای را بدون بررسی به حمل دریایی یا هوایی تعمیم داد.

• فورس ماژور در حمل‌ونقل جاده‌ای: در حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای، کنوانسیون CMR یکی از مهم‌ترین اسناد حقوقی است. این کنوانسیون در ماده ۱۷، مسئولیت متصدی حمل را در قبال فقدان کلی یا جزئی کالا، خسارت به محموله و تأخیر در تحویل بررسی می‌کند. بر اساس بند ۲ ماده ۱۷، متصدی حمل در شرایطی از مسئولیت معاف می‌شود که خسارت یا تأخیر ناشی از فعل یا قصور شخص ذی‌حق، دستور او، عیب ذاتی کالا یا اوضاع و احوالی باشد که متصدی حمل نتوانسته از آن اجتناب کند و پیامدهای آن را نیز نتوانسته مانع شود. ماده ۱۸ نیز درباره بار اثبات و نحوه بررسی دلایل معافیت از مسئولیت مقرراتی ارائه می‌کند. بنابراین، در حمل جاده‌ای مشمول CMR، بررسی ادعای فورس ماژور باید با توجه به این مواد و شرایط واقعی حادثه انجام شود.
• فورس ماژور در حمل‌ونقل دریایی: در حمل دریایی، مسئولیت متصدی حمل و موارد معافیت از آن به کنوانسیون قابل اعمال، قانون حاکم و مفاد بارنامه یا قرارداد حمل بستگی دارد. برای مثال، در قواعد روتردام، ماده ۱۷ مبنای مسئولیت متصدی حمل را در قبال فقدان یا خسارت کالا و تأخیر در تحویل بیان می‌کند. این ماده همچنین برخی شرایط مانند حوادث طبیعی، خطرات دریا، جنگ، درگیری مسلحانه، دزدی دریایی، محدودیت‌های قرنطینه و اعتصاب را در چارچوب معافیت از مسئولیت مورد بررسی قرار می‌دهد. بااین‌حال، قواعد روتردام نباید بدون بررسی وضعیت لازم‌الاجراشدن و قابلیت اعمال آن‌ها، مبنای قطعی یک قرارداد دریایی قرار گیرند. در هر پرونده باید کنوانسیون و مقررات واقعا حاکم بر حمل موردنظر شناسایی شوند.
• فورس ماژور در حمل‌ونقل هوایی: در حمل هوایی بین‌المللی کالا، کنوانسیون مونترال ۱۹۹۹ یکی از اسناد مهم در تعیین مسئولیت متصدی حمل هوایی است. این کنوانسیون مسئولیت شرکت هواپیمایی را در قبال فقدان، آسیب و تأخیر در حمل محموله بررسی می‌کند. در این شیوه حمل، صرف وقوع حادثه‌ای مانند شرایط نامساعد جوی، بسته‌شدن فرودگاه یا محدودیت‌های دولتی به معنای معافیت خودکار شرکت هواپیمایی از مسئولیت نیست. باید مقررات کنوانسیون مونترال، به‌ویژه ماده ۱۸ درباره خسارت به محموله، ماده ۱۹ درباره تأخیر و سایر مواد مرتبط با مسئولیت و معافیت از آن بررسی شوند. بنابراین، شرط فورس ماژور در قرارداد حمل هوایی باید با مقررات کنوانسیون مونترال و قواعد آمره قابل اعمال هماهنگ باشد.

تعهد اطلاع‌رسانی و اثبات وقوع فورس ماژور

یکی از مهم‌ترین بخش‌های شرط فورس ماژور، تعیین نحوه اطلاع‌رسانی به طرف مقابل است. اگر حادثه‌ای اجرای قرارداد را مختل کند، طرف متأثر باید مطابق مهلت و روش تعیین‌شده در قرارداد، وقوع حادثه و آثار آن را به طرف دیگر اعلام کند. برای مثال، اگر شرکت حمل‌ونقل به دلیل بسته‌شدن مرز نتواند محموله را در زمان مقرر به مقصد برساند، باید در مهلت تعیین‌شده، صاحب کالا را از موضوع مطلع کند و اطلاعات لازم درباره وضعیت محموله و تأثیر حادثه بر زمان تحویل را ارائه دهد. در قرارداد بهتر است موارد زیر مشخص شوند:

• مهلت اعلام وقوع فورس ماژور پس از اطلاع از حادثه.
• روش ارسال اخطار، مانند ایمیل رسمی یا سامانه مکاتبات قراردادی.
• اطلاعاتی که باید در اخطار درج شوند.
• مدارک لازم برای اثبات حادثه و آثار آن.
• نحوه ارسال گزارش‌های تکمیلی در صورت ادامه حادثه.
• الزام به اطلاع‌رسانی درباره پایان وضعیت فورس ماژور.

مدارک مورد استفاده برای اثبات فورس ماژور می‌توانند شامل اطلاعیه‌های رسمی دولت، گمرک یا سازمان‌های مسئول، گزارش مراجع بندری و فرودگاهی، اسناد مربوط به بسته‌شدن مسیرها، گزارش‌های هواشناسی، گواهی‌های معتبر و مکاتبات رسمی باشند. البته نوع مدرک قابل قبول به ماهیت حادثه، مقررات حاکم و مفاد قرارداد بستگی دارد. ارائه یک خبر رسانه‌ای یا اعلام شفاهی به‌تنهایی ممکن است برای اثبات تمام شرایط لازم کافی نباشد.

همچنین باید توجه داشت که اطلاع‌رسانی صرفا برای ثبت وقوع حادثه انجام نمی‌شود. طرف متأثر باید در صورت امکان، اطلاعات مربوط به مدت احتمالی اختلال، اقدامات جایگزین و وضعیت کالا را نیز در اختیار طرف مقابل قرار دهد.

تعهد به کاهش آثار فورس ماژور و انتخاب مسیر جایگزین

استناد به فورس ماژور به این معنا نیست که طرف متأثر می‌تواند بدون انجام اقدامات متعارف، تمام مسئولیت‌های خود را کنار بگذارد. در بسیاری از قراردادهای بین‌المللی، طرفی که با مانع مواجه شده است باید برای کاهش آثار حادثه و جلوگیری از گسترش خسارت اقدامات معقولی انجام دهد. در حمل‌ونقل بین‌المللی، این اقدامات ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• بررسی مسیرهای جایگزین برای ادامه حمل.
• استفاده از بندر یا پایانه دیگری در صورت امکان.
• انتخاب شرکت حمل‌ونقل جایگزین.
• تغییر روش حمل از جاده‌ای به ریلی یا ترکیبی، در صورت امکان.
• هماهنگی با گمرک و مراجع ذی‌صلاح برای تعیین تکلیف کالا.
• انتقال محموله به انبار امن و مناسب.
• اطلاع‌رسانی مستمر به صاحب کالا و دریافت دستورهای لازم.
• انجام اقدامات ضروری برای جلوگیری از فساد، آسیب یا مفقودی کالا.

برای مثال، اگر یک بندر به دلیل وقوع طوفان برای مدتی تعطیل شود، شرکت حمل‌ونقل باید در صورت امکان، وضعیت بنادر جایگزین و امکان تغییر مسیر را بررسی کند. البته الزام به انتخاب مسیر جایگزین به شرایط قرارداد، هزینه‌های متعارف، ایمنی کالا و محدودیت‌های عملیاتی بستگی دارد. اگر طرف متأثر بدون دلیل موجه از انجام اقدامات قابل‌دسترس برای کاهش خسارت خودداری کند، این موضوع ممکن است در ارزیابی ادعای فورس ماژور و میزان مسئولیت او مؤثر باشد.

نکات مهم در تنظیم شرط فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل

تنظیم دقیق شرط فورس ماژور می‌تواند از بسیاری از اختلافات میان صاحب کالا، متصدی حمل، فورواردر و سایر طرف‌های قرارداد جلوگیری کند. شرطی که صرفا به ذکر چند عنوان کلی مانند جنگ، زلزله و اعتصاب اکتفا کند، ممکن است در زمان بروز اختلاف پاسخ روشنی برای مسائل اجرایی نداشته باشد. در زمان تنظیم این شرط، توجه به موارد زیر ضروری است:

• تعریف دقیق فورس ماژور: بهتر است شرایط تحقق فورس ماژور و معیارهای تشخیص آن به‌صورت روشن مشخص شوند. استفاده از عبارت‌های مبهم ممکن است در تفسیر قرارداد اختلاف ایجاد کند.
• تعیین مصادیق متناسب با شیوه حمل: خطرات حمل جاده‌ای، دریایی و هوایی متفاوت هستند. بنابراین، فهرست مصادیق فورس ماژور باید با توجه به نوع حمل و مسیر مورد استفاده تنظیم شود.
• تعیین مهلت اطلاع‌رسانی: مدت‌زمان ارسال اخطار و روش معتبر ابلاغ باید مشخص باشد. همچنین بهتر است برای شرایطی که خود حادثه مانع اطلاع‌رسانی فوری می‌شود، راهکار پیش‌بینی شود.
• تعیین تکلیف هزینه‌های اضافی: هزینه انبارداری، توقف وسیله نقلیه، تغییر مسیر، تخلیه و بارگیری مجدد و نگهداری کالا باید در قرارداد تعیین تکلیف شوند.
• مشخص‌کردن مدت تعلیق: باید مشخص شود که در صورت موقتی‌بودن حادثه، تعهدات برای چه مدتی معلق می‌شوند و طرفین چگونه درباره ادامه قرارداد تصمیم می‌گیرند.
• پیش‌بینی حق خاتمه قرارداد: اگر حادثه برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و اجرای قرارداد را غیرممکن سازد، شرایط خاتمه یا فسخ باید روشن باشد.
• تعیین قانون حاکم و مرجع حل اختلاف: در قراردادهای بین‌المللی، مشخص‌کردن قانون حاکم، دادگاه صالح یا روش داوری اهمیت زیادی دارد. این موضوع می‌تواند در تفسیر شرط فورس ماژور و تعیین آثار آن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
• هماهنگی با کنوانسیون‌های بین‌المللی: شرط قراردادی نباید با مقررات آمره کنوانسیون‌های قابل اعمال تعارض داشته باشد. به همین دلیل، بررسی مقررات مرتبط با شیوه حمل پیش از نهایی‌کردن قرارداد ضروری است.

نمونه شرط فورس ماژور در قرارداد حمل‌ونقل بین‌المللی

برای روشن‌ترشدن نحوه تنظیم این شرط، می‌توان از متن نمونه زیر به‌عنوان نقطه شروع استفاده کرد. این متن باید با توجه به نوع حمل، قانون حاکم، مسیر ترانزیت و شرایط تجاری طرفین بازبینی شود. نمونه متن شرط فورس ماژور زیر را مشاهده کنید:

چنانچه هر یک از طرفین قرارداد به دلیل وقوع حادثه‌ای خارج از کنترل متعارف خود، از جمله جنگ، درگیری مسلحانه، شورش، بلایای طبیعی، زلزله، سیل، آتش‌سوزی گسترده، اعتصاب عمومی، بسته‌شدن مرزها، محدودیت‌های دولتی، اقدامات قرنطینه‌ای یا سایر حوادثی که واجد شرایط فورس ماژور باشند، با مانع جدی در اجرای تمام یا بخشی از تعهدات قراردادی مواجه شود، مسئولیت وی در حدود آثار مستقیم حادثه و مطابق مقررات حاکم بر قرارداد بررسی خواهد شد.

طرف متأثر موظف است حداکثر ظرف مدت … روز از تاریخ اطلاع از وقوع حادثه، مراتب را به‌صورت کتبی به طرف مقابل اعلام کرده و اطلاعات و مدارک موجود درباره ماهیت حادثه، زمان وقوع و آثار آن بر اجرای تعهدات را ارائه دهد.

طرف متأثر مکلف است اقدامات متعارف و معقول را برای کاهش آثار حادثه، جلوگیری از افزایش خسارت و فراهم‌کردن امکان ادامه اجرای قرارداد انجام دهد و گزارش‌های لازم را در طول مدت استمرار حادثه به طرف مقابل ارسال کند.

در صورت موقتی‌بودن حادثه، تعهدات متأثر از آن تا زمان رفع مانع و در حدود مقرر در قرارداد معلق خواهند شد. چنانچه وضعیت فورس ماژور بیش از … روز ادامه یابد و اجرای قرارداد را غیرممکن سازد، هر یک از طرفین حق خواهد داشت مطابق شرایط این قرارداد و قانون حاکم، درخواست خاتمه قرارداد را مطرح کند.

نحوه تعیین تکلیف محموله، هزینه‌های انبارداری، توقف، تغییر مسیر، نگهداری و سایر هزینه‌های ناشی از حادثه، مطابق توافق طرفین و مقررات لازم‌الاجرا تعیین خواهد شد.

این نمونه می‌تواند یک الگوی اولیه برای تنظیم قرارداد شما باشد. برای استفاده عملی، باید مشخص شود که شرط فورس ماژور چه تعهداتی را پوشش می‌دهد، چه مدارکی برای اثبات حادثه لازم است، هزینه‌های اضافی بر عهده کدام طرف قرار می‌گیرند و در صورت تعارض میان شرط قراردادی و مقررات آمره حمل‌ونقل، کدام قواعد اعمال خواهند شد.

شرط فورس ماژور یکی از بندهای مهم در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی است که نحوه برخورد طرفین با حوادث خارج از کنترل را مشخص می‌کند. وقوع جنگ، بلایای طبیعی، اعتصاب، بسته‌شدن مرزها و محدودیت‌های دولتی ممکن است اجرای تعهدات حمل را مختل کنند، اما استناد به این شرط نیازمند بررسی شرایط قراردادی و مقررات قانونی قابل اعمال است.

برای کاهش اختلافات، طرفین باید مصادیق فورس ماژور، نحوه اطلاع‌رسانی، مدارک اثبات حادثه، تعهد به کاهش خسارت، وضعیت هزینه‌های اضافی و شرایط تعلیق یا خاتمه قرارداد را به‌صورت دقیق مشخص کنند. همچنین در حمل‌ونقل جاده‌ای، دریایی و هوایی باید مقررات اختصاصی هر شیوه حمل مورد توجه قرار گیرد. در نهایت، تنظیم اصولی این شرط و بررسی حقوقی قرارداد پیش از امضا می‌تواند از بروز اختلافات پرهزینه در زمان بحران جلوگیری کند.

سوالات متداول درباره شرط فورس ماژور در قراردادهای حمل‌ونقل بین‌المللی