تفاوت تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد
یکی از سوالاتی که افراد حسب نوع فعالیتشان با آن سروکار دارند، تفاوت تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد است. پیش از بیان تفاوت آنها با یکدیگر باید خاطر نشان شد که ملاک تصمیم گیری برای تمایز دادن اسناد، عنوان آن نبوده بلکه متن و محتوای تحریر شده است که ملاک تفسیر سند ایجاد شده است. لذا بسیاری از حقوق دانان بر این باور هستند که تفاوت چندانی میان تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد وجود ندارد. اما برای بیان و بکارگیری چارچوبی مناسب از معانی این الفاظ باید به بیان مراحلی جهت ایجاد تعهدی حقوقی بیان نماییم. ارائه چنین تعریفی، بهتر متوجه شدن تفاوت آن را به دنبال خواهد داشت.
چالشهای اجرایی و نمونههای عملی از هر نوع سند
تفاهم نامه
تفاهم نامه (Memorandum of Understanding) سندی است در نتیجه مذارکرات طرفین یک قرارداد تنظیم میگردد و نشان دهنده توافق طرفین بر موضوعی معین و تلاش آنها برای پیش بردن قرارداد است. تفاهم نامه نوعی صورت جلسه مذاکرات بوده که طرفین با امضای آن اگر چه سعی بر عدم ایجاد آثار حقوقی الزام آور نسبت به توافقات حاصل شده دارند اما در عین حال نشان میدهند که نسبت به مذاکرات انجام شده، به وجه مشترکی دست یافته تا در ادامه مذاکرات جهت تنظیم قرارداد قادر به استناد به آنها باشند.
کاربرد تفاهم نامه
این نوشتار شامل توافقات پایه تعهدات قراردادی بوده و نوعی پیش نویس قرارداد است. زیرا نشان دهنده جدیت طرفین در انعقاد این قرارداد است. این سند از نظر قانونی غیر قابل استناد بوده و الزامی را برای طرفین در پی ندارد اما به کارگیری برخی عبارات الزام آور میتواند کمکی برای رسیدن به ادعایی الزام آور باشد. تفاهمنامه تحت عنوان سند پشتیبان مذاکرات شفاهی طرفین یک قرارداد به آنها در پیکربندی قرارداد کمک کرده و نشان دهنده این است که طرفین در مسیر مذاکرات قراردادی به معانی مشترکی مرتبط با موضوعات قراردادی دست یافتهاند که از آنها به عنوان پایه و مبنا برای تصمیمات بعدی استفاده میکنند؛ موضوع رعایت اخلاق حرفهای و نیز حفظ اعتبار برای اشخاص حقیقی و حقوقی، بیشترین چیزی است که از یک تفاهم نامه پشتیبانی میکند.
کاربرد عمده تفاهم نامه به شرح ذیل است:
- مشخص کردن چارچوبی جهت توافقات نهایی طرفین در تنظیم قرارداد.
- ثبت کردن شرایط کلیدی مورد تواق طرفین در تفاهم نامه.
توافق نامه
توافق نامه (Memorandum of Agreement) که بعضا به آن Agreement نیز گفته میشود، سندی مکتوب است که نشان دهندهی روابط مشترک طرفین و تراضی و توافق آنها، در موضوعی مشترک است که شرایط و جزئیات توافق طرفین در آن مشخص میگردد. هر چند که رسمیت توافق نامهها کمتر از یک قرارداد است اما شایان ذکر است که به عنوان یک سندی قانونی از الزامات حقوقی بهره مند میباشند. در توافق نامهها، توافقات طرفین با روشهای اجرایی و جزئیات بیشتری قرار دارند که پایه اصلی امضای قرارداد هستند. لازم به ذکر است که شروط و بندهای توافق نامه اصولا تغییر ناپذیر هستند و بندهای یک موافقت نامه اغلب عینا در قرارداد اما به صورت کاملتر منعکس میگردد.
تفاوت تفاهم نامه با توافقنامه
مهمترین تفاوت توافق نامهها و تفاهم نامه در الزام آوری آنها است. همانطور که پیشتر ذکر گردید، هیچ الزامی برای طرفین به موجب تفاهم نامه به وجود نخواهد آمد در حالی که توافق نامه از ویژگی الزام آور بودن بهره مند بوده و قابل استناد نیز هستند.
قرارداد و مزیتهای آن نسبت به توافق نامه و تفاهم نامه
براساس ماده 183 قانونی مدنی، قرارداد نمایانگر اراده طرفین جهت ایجاد آثار حقوقی و پذیرش تعهدات و مسئولیتها است. در قراردادها نقض شروط و بندهای قرارداد الزام آور بوده و از حمایت و اعتبار قانونی برخوردار میباشند. قرارداد به عنوان یک سند حقوقی در برابر همگان قابل استناد است و طرفین با استناد به قرارداد نیاز به دلیل بیشتری برای مطالبه تعهدات طرف دیگر ندارند. قراردادها حسب طرفین، موضوع و تعهدات به دستههای متفاوتی تقسیم میشوند و در واقع قرارداد در جایی است که تمامی مذاکرات اولیه و مقدماتی به ثمر رسیده و ظهور و بروز رسمی و قانونی مییابد. اگر چه تدوین و تنظیم قرارداد باید به شکلی منصفانه و متوازن صورت گیرد ولی این به این معنا نیست که لزوما همه طرفین از یک قرارداد سود یکسانی ببرند. به عنوان مثال برخی قراردادها مثل قراردادهای مشمول قانون کار به دلایل مختلف حقوق کارگران را بیشتر مورد حمایت قرار میدهند.
ابهامات تفاوت تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد
شاید به نظر برسد در بسیاری از مواقع قراردادها بدون انعقاد توافق نامه و تفاهم نامه منعقد میگردند، که البته این فرضی ناصحیح است زیرا که حتما برای انعقاد قرارداد تعاملاتی صورت میگیرد و یا گهگاه صورت جلساتی تنظیم و یا جلسات شفاهی یا مکاتباتی انجام میپذیرد، تمامی این صورت جلسات و تعاملات کتبی و شفاهی به فراخور موضوع و مضمون میتواند توافق نامه و یا تفاهم نامه محسوب گردد و این اسناد مدارک معتبری برای تفسیر هر گونه قرارداد در زمان بروز اختلاف در اجرا و یا تفسیر مواد خواهد بود؛ تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد. لذا با توجه به نکاتی که بیان شد، پیشنهاد میشود هر گاه نیازمند ایجاد تعهدی برای خود و یا دیگری بودید، قبل از انعقاد قرارداد و التزام به تعهدات آن، تفاوت تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد را کاملا درک کرده سپس مفاهیم کلی و توافقات اجرایی را از قبل مورد بررسی و تأیید و تأکید قرار دهید تا با انعقاد یک قرارداد شفاف، گویا و کارآمد به اهداف حقیقی خود نائل آیید.
سوالات متداول درمورد تفاوت تفاهم نامه، توافق نامه و قرارداد
تفاهمنامه چیست و چه کاربردی دارد؟
تفاهمنامه سندی است که در نتیجه مذاکرات اولیه طرفین تنظیم میشود و نشاندهنده رسیدن به یک وجه مشترک برای ادامه همکاری است. این سند الزامآور حقوقی نیست و بیشتر نقش پیشنویس و پشتیبان مذاکرات شفاهی را ایفا میکند.
توافقنامه چه تفاوتی با تفاهمنامه دارد؟
برخلاف تفاهمنامه، توافقنامه دارای الزامات حقوقی است و به عنوان یک سند قانونی معتبر شناخته میشود. در توافقنامه جزئیات و روشهای اجرایی مشخص میگردد و بندهای آن معمولاً در قرارداد نهایی عیناً منعکس میشوند.
قرارداد چه ویژگیهایی نسبت به تفاهمنامه و توافقنامه دارد؟
قرارداد طبق ماده 183 قانون مدنی، بیانگر اراده طرفین برای ایجاد آثار حقوقی و پذیرش تعهدات است. قراردادها الزامآور هستند، از حمایت قانونی برخوردارند و در برابر اشخاص ثالث نیز قابلیت استناد دارند.
آیا همیشه قبل از قرارداد، تفاهمنامه یا توافقنامه تنظیم میشود؟
بله. هرچند ممکن است به صورت رسمی ذکر نشود، اما برای انعقاد قرارداد معمولاً جلسات شفاهی، مکاتبات یا صورتجلسات انجام میگیرد که میتواند در حکم تفاهمنامه یا توافقنامه باشد و در زمان اختلافات مبنای تفسیر قرارداد قرار گیرد.
مهمترین تفاوت تفاهمنامه، توافقنامه و قرارداد در چیست؟
تفاهمنامه الزامآور نیست و تنها چارچوب مذاکرات را مشخص میکند. توافقنامه الزامآور است اما سطح رسمیت آن کمتر از قرارداد است. قرارداد رسمیترین سند است که تعهدات طرفین را به طور کامل ایجاد و تضمین میکند.
چرا شناخت تفاوت تفاهمنامه، توافقنامه و قرارداد اهمیت دارد؟
شناخت این تفاوتها باعث میشود افراد قبل از پذیرش هر تعهدی، بدانند در چه مرحلهای از همکاری قرار دارند و با تنظیم قرارداد شفاف و معتبر، از بروز اختلافات حقوقی جلوگیری کنند.
من با یه شرکت در حال مذاکره برای همکاری هستم. میخوام یه سندی تنظیم کنیم که نشون بده جدی هستیم ولی تعهد قانونی ایجاد نکنه. باید از چه سندی استفاده کنیم؟
شما باید از تفاهمنامه (Memorandum of Understanding) استفاده کنید. این سند نتیجه مذاکرات اولیه است و نشاندهنده توافق بر سر موضوعات اصلی و جدی بودن طرفین است، اما هیچ الزامی حقوقی برای طرفین ایجاد نمیکند و صرفاً به عنوان پیشنویس قرارداد آینده عمل میکند.
اگه تو تفاهم نامه ای که امضا کردم به تعهدم عمل نکنم، آیا طرف مقابل میتونه از من شکایت کنه؟
خیر. تفاهمنامهها از نظر قانونی غیرقابل استناد هستند و نقض تعهدات ذکر شده در آنها به خودی خود منجر به پیگیری حقوقی نمیشود. اعتبار این سند بیشتر بر پایه اخلاق حرفهای و حفظ اعتبار طرفین است.
من میخوام یه سندی امضا کنم که هم نشون دهنده توافق ما باشه و هم الزام قانونی داشته باشه، اما هنوز به مرحله قرارداد نرسیدیم. کدوم سند رو پیشنهاد میکنید؟
شما میتوانید از توافقنامه (Memorandum of Agreement) استفاده کنید. این سند هرچند از قرارداد رسمی کماهمیتتر است، اما دارای الزامات حقوقی بوده و قابل استناد است. توافقنامهها شامل شرایط و جزئیات بیشتری از توافقات هستند که پایه اصلی قرارداد نهایی را تشکیل میدهند.
یه سندی امضا کردم به اسم تفاهم نامه همکاری می تونم از اون برای مطالبه حقوقم استفاده کنم؟
همانطور که در متن اشاره شد، تفاهمنامهها فاقد الزام حقوقی هستند. بنابراین، نمیتوانید مستقیماً از آن برای مطالبه حقوق خود استفاده کنید. تنها در صورتی که در محتوای آن عبارات الزامآوری به کار رفته باشد، شاید بتوان ادعایی را مطرح کرد.
چه فرقی بین تفاهم نامه و توافق نامه وجود داره؟
اصلیترین تفاوت این دو سند در الزامآور بودن آنها است. تفاهمنامه هیچ الزامی برای طرفین ایجاد نمیکند، اما توافقنامه سندی الزامآور است که در صورت نقض، میتوان آن را از طریق قانونی پیگیری کرد.
میشه بدون تفاهم نامه و توافق نامه مستقیم قرارداد ببندیم؟
بله، از لحاظ قانونی امکانپذیر است، اما این یک فرض ناصحیح است. در واقع، تمامی مذاکرات و تعاملات اولیه (کتبی یا شفاهی) که قبل از امضای قرارداد صورت میگیرد، به نوعی تفاهمنامه یا توافقنامه محسوب میشوند و به عنوان مدرکی برای تفسیر قرارداد در آینده به کار میروند.
چرا میگن یه قرارداد معتبر، در برابر همه قابل استناده؟
قرارداد یک سند رسمی و حقوقی است که تمامی مذاکرات اولیه را به نتیجه میرساند. این سند از حمایت و اعتبار قانونی برخوردار است و طرفین برای مطالبه تعهدات یکدیگر، نیاز به ارائه دلیل بیشتری ندارند.
به عنوان یه فرد عادی، چه نکاتی رو باید قبل از بستن قرارداد رعایت کنم؟
قبل از بستن قرارداد، باید به طور کامل تفاوت تفاهمنامه، توافقنامه و قرارداد را درک کنید. همچنین پیشنهاد میشود که مفاهیم کلی و توافقات اجرایی را از قبل بررسی و تأیید کنید تا قراردادی شفاف و کارآمد منعقد نمایید.
آیا قراردادها همیشه باید به نفع همه طرف ها باشه؟
خیر. هرچند تدوین قرارداد باید منصفانه باشد، اما این به معنی سود یکسان برای همه طرفین نیست. برخی قراردادها مانند قراردادهای مشمول قانون کار، به دلایلی حقوق کارگران را بیشتر مورد حمایت قرار میدهند.
اگه در یک قرارداد قانونی، شرطی گذاشته بشه که بعدا یکی از طرفین ازش خارج بشه، میشه ازش شکایت کرد؟
بله. در قراردادها نقض شروط و بندهای قرارداد الزامآور است و طرف زیاندیده میتواند با استناد به قرارداد، از حمایت قانونی برای مطالبه حقوق خود بهرهمند شود.